W 1281 roku założono wieś czynszową z majątkiem rycerskim, z czasem przekształcone w olbrzymi majątek magnacki. Na przestrzeni stuleci należała do różnych rodów, w tym m.in. do rodziny von Barfuss, fundatorów kościoła oraz do rodziny von Dönhoff. Ci ostatni, pod koniec XVIII wieku przekształcili majątek w fundację dla wspierania biednych, którą zarządzała gałąź Dönhoffów z Friedrichstein (dzisiaj w obwodzie kaliningradzkim). To stąd w styczniu 1945 roku uciekała konno przed nadciągającym frontem i Armią Czerwoną Maria hrabina Dönhoff, która do 1945 roku zarządzała fundacją, po wojnie zaś byłą jedną z ważniejszych osobistości i dziennikarek w Niemczech.
Kwitajny to niezwykły w skali regionu a także kraju przykład zespolonych ze sobą pałacu, parku, wsi i krajobrazu. Zakomponowane wokół wielkiego stawu znajdującego się w centrum wsi poszczególne elementy tego zespołu to: kościół, barokowy pałac otoczony krajobrazowym parkiem, folwark i wieś. Kościół wzniesiony w latach 1714 – 1719 w stylu eleganckiego, dworskiego baroku to wybitny przykład protestanckiej architektury kościelnej z początków XVIII wieku (obecnie kościół rzymskokatolicki); warto dodać, że w roku 2017 otrzymał tytuł laureata w ogólnopolskim konkursie „Zabytek Zadbany” za starannie i profesjonalnie przeprowadzone prace konserwatorskie. Pałac z około 1740 roku został przebudowany w stylu klasycyzującym w połowie XIX wieku, w pobliżu pałacu neorenesansowa oficyna z tego samego okresu (obecnie w ruinie). Pałac otoczony jest parkiem krajobrazowym, przekształconym z regularnego ogrodu barokowego, z cennym starodrzewem oraz stawami i kanałami. W parku kamienny pomnik poświęcony poległym w czasie I wojny światowej. Zabudowa wsi o znacznych walorach architektonicznych złożona z budynków mieszkalnych i gospodarczych oraz innych, związanych funkcyjnie istniejącą fundacją (nadleśnictwo, szpital, urząd finansowy, domy lekarza i pielęgniarek).
54.015544755899825, 19.808601464463678
Iwona Liżewska
Warto przeczytać:
Marion Dönhoff, Nazwy, których nikt już nie wymienia, Olsztyn 2001
Wiesława Rynkiewicz-Domino, Kościół w Kwitajnach. Próba analizy historycznej i stylistycznej, w: Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski, t.10, 2018.
