Kadyny założenie_ruralistyczne
Jedno z najciekawszych, reprezentatywnych dla regionu założeń ruralistycznych, obejmujące zarówno zabudowę mieszkalną, jak i użyteczności publicznej.
We wczesnym średniowieczu pruski gród obronny, później dobra ziemskie należące do różnych właścicieli, m.in. rodziny Bażyńskich, Działyńskich, rodu von Schlieben i hrabiów von Schwerin. W XIX własność kupca elbląskiego o nazwisku Birkner, który w 1898 roku aktem darowizny przekazał majątek wraz z kilkoma sąsiednimi folwarkami cesarzowi Wilhelmowi II. Ten fakt zapoczątkował niezwykły okres w historii Kadyn. Miejscowość stała się ulubionym miejscem letniego wypoczynku cesarza Niemiec i jego rodziny. Na jego polecenie przebudowano barokowy pałac, wzniesiono nową zabudowę folwarku, a przede wszystkim założono w Kadynach manufakturę majoliki, która choć już nie istnieje, do dzisiaj sławi imię miejscowości. Niestety zabudowania dawnej fabryki niszczeją i nieuchronnie obracają się w ruinę. W pobliżu dawnej fabryki, przy samej drodze rośnie dąb Jana Bażyńskiego (do 1945 roku Dąb Tysiąclecia), który zbliża się już do tego wieku i jest uznanym pomnikiem przyrody. Wchodząc na górę u podnóża, której rośnie dąb można się dostać do zabudowań klasztoru franciszkanów, który choć ma swoją historię (franciszkanów sprowadził do Kadyn w latach 80. XVII wieku wojewoda inflancki Schlieben), jako budowla jest świadectwem rozbudów i przebudów ostatnich lat.
W świetnym stanie natomiast zachowała się natomiast niezwykła wieś, o jednorodnej zabudowie i przemyślanym układzie przestrzennym, wzniesiona na polecenie cesarza w stylu tzw. Landhausu, według projektów berlińskich architektów. Przy dwóch drogach schodzących się pod kątem prostym wybudowano domy mieszkalne z zabudową gospodarczą, o z jednej strony podobnych, a z drugiej indywidualnych rozwiązaniach projektowych i charakterystycznym dla kadyńskiej zabudowy motywem zielonych belek konstrukcji szkieletowej. Przy jednej z ulic wybudowano też liczne budynki użyteczności publicznej, do których należały szkoła, poczta, szpital i dom starców (!). W Kadynach bowiem realizowano bowiem nie tylko nowoczesną architekturę, ale też i myśl społeczną, zgodnie z którą troszczono się o lokalną społeczność.
54.29741476578112, 19.490153234284993
Kadyny są otoczone dużymi kompleksami leśnymi Wysoczyzny Elbląskiej, gdzie występują rzadkie obecnie gatunki zwierząt oraz malownicze jary, wąwozy i strumienie. Sam park rozciągający się wokół pałacu przechodzi w naturalny las na morenowym zboczu. Znajduje się tam kaplica grobowa Birknera, a dalej rezerwat „Kadyński Las” powołany w 1972 roku.
Iwona Liżewska